Zespół Placówek Oświatowych w Oksie - Gimnazjum Oksa

Szukaj w serwisie
Idź do spisu treści

Menu główne

Zabytki kultury materialnej na terenie gminy

Ziemia Oksyńska > Gmina Oksa

Do obiektów objętych ochroną konserwatorską należą (wg aktualnie obowiązującego rejestru zabytków i ewidencji):
Oksa
Układ przestrzenny wsi z połowy XVI w. założone przez Mikołaja Reja miasto Oksza nie wyrosło nigdy na osadę miejską. Od zwykłej wsi różniło się tym, że miało prawa miejskie oraz wielki czworoboczny rynek i wieloboczny układ osady. Większość budowli była drewniana, a jedynym większym murowanym budynkiem był zbór kalwiński wybudowany z kamienia i cegły w 1570 r. przez Andrzeja Reja syna Mikołaja.
Zespół Zboru Kalwińskiego
obecnie kościół parafialny pod wezwaniem św. Mikołaja. Budowę świątyni rozpoczął w 1569 r. Mikołaj Rej. Po jego śmierci w 1570 r., budowę kontynuował syn Andrzej. W tym samym roku został on ukończony i oddany do użytku jako zbór kalwiński. Obok zboru Andrzej Rej wybudował szkołę kalwińską, która przez dziesiątki lat kształciła miejscową młodzież kalwińską. W latach 1626, 1643, 1662, 1665 w zborze w Okszy odbywały się kalwińskie synody małopolskie. Z tutejszej kazalnicy przemawiali wybitni kaznodzieje kościoła reformowanego Albert Rzeczycki oraz Franciszek Stankar. W 1678 r. zbór został przekazany katolikom. Kościółkiem zarządzali Cystersi z Jędrzejowa, którzy w latach 1762-1763 poddali go gruntownej restauracji. Dobudowano zakrystię w tyle ołtarza od wschodu. Świątynia zbudowana jest na planie krzyża greckiego, na który składają się jednoprzęsłowe: nawa, prezbiterium oraz kaplice boczne. W całym kościele jest marmurowa posadzka. Jednolicie oszkarpowany z charakterystycznym dla zborów oknem w ścianie prezbiterium i widoczną z każdego punktu wnętrza amboną w kształcie kielicha. Wykonany z piaskowca ołtarz główny został ufundowany przez księżną Pelagię Radziwiłłową. W ołtarzu głównym ujrzymy przepiękny obraz Miłosierdzia Bożego. W ołtarzach bocznych znajdują się: od strony północnej drewniany krzyż z figurką Jezusa przysłonięty obrazem św. Mikołaja, od strony południowej figura Matki Bożej, przysłonięta obrazem św. Józefa. Kościół ma sklepienie beczkowe. U wejścia znajduje się przedsionek, a nad nim wznosi się drewniana dzwonnica. Chór oparty jest na dwóch słupach drewnianych, posiada organy o dziewięciu głosach. Nad wejściem głównym do kościoła widoczny jest kamienny kartusz z herbem Rejów Okszą. Cenną pamiątką są marmurowe epitafia: fundatora zboru Andrzeja Reja (zm. 1601 r.), Zygmunta Chomentowskiego (zm. 1607), który miał Rejównę za żonę, Jana Czarnieckiego z Czarncy (zm. 1658), który był sędzią krakowskim. Jedyną pamiątką pamiętającą czasy zboru jest wspomniana wcześniej murowana ambona. Do kościoła przylegają od zachodu kruchta z nadbudowaną drewnianą wieżą i z nadwieszoną izbicą, a od wschodu zakrystia. Ciekawostką może być to, iż przypuszczalnie w tutejszej świątyni został pochowany sam założyciel Oksy, Mikołaj Rej.
Plebania murowana z około 1910 r.
Do atrakcji turystycznych Oksy zalicza się także pochodzącą z XVIII w. barokową figurę św. Floriana. Kamienny posąg był darem Pelagii Radziwiłłowej. Dawniej stojąca na rynku pomiędzy pawilonami figura, głową zwrócona była w stronę kościoła. Obecnie jest umieszczona przed budynkiem remizy OSP.
W latach 80. ubiegłego wieku na terenie gospodarstwa państwa Głuszków wykopano fragment wykonanego z białego piaskowca renesansowego nadproża z kartuszem herbowym z herbem Rejów
Okszą i literami M.R.D.N. Opisane odkrycie stało się bezpośrednią przyczyną rozpoczęcia badań terenowych. W ich wyniku zgromadzono liczne fragmenty naczyń glinianych, kafli piecowych. Odkryto też kamienne mury spajane słabą zaprawą wapienną, pochodzące z fundamentów. W trakcie badań wydobyto łącznie około 3 tysięcy zabytkowych przedmiotów z XVI-XVII w, w tym drugi kartusz herbowy z herbem Okszy i literami AR. Na podstawie wyników przeprowadzonych badań najprawdopodobniej odkryta została rezydencja stanowiąca własność Mikołaja Reja, a po jego śmierci syna Andrzeja.

Węgleszyn
Zespół kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Andrzeja
Jak pisze Rawita Witanowski Węgleszyn był pierwotnie osadą leśną (stąd pewnie pochodzi jego nazwa), „...a w niej stał odwieczny kościółek drewniany”. Florian z Mokrska, biskup krakowski „...gdy dla zwiększającej się ludności kościółek okazał się za szczupły”, wybudował tu „w ojcowiźnie swojej
jak się wyraża Długosz w roku 1367, większy od poprzedniego kościół murowany.
Węgleszyński kościół powstał jako budowla gotycka, jednak liczne remonty i przeróbki mocno zatarły pierwotne cechy stylistyczne. Inwentarz z roku 1840 informuje , że przez „...długi czas kościół stał nie przykryty dachem, gdy nadeszły burze i woda zaciekała, sklepienie nadrujnowane pękało i znacznie się opuściło
pisze Wilanowski , przez co: „...całość wewnętrzna zbyt niska, robi przytłaczające wrażenie; styl ostrołukowy zatarty, później dane beczkowate sklepienie”.
Kościół jest jednonawowy, z krótkim prostokątnym prezbiterium skierowanym na wschód. Przy prezbiterium od strony północnej dostawiona jest stara gotycka zakrystia z czasów Floriana z Mokrska, od strony wschodniej jest druga, nowsza, zamknięta półkoliście. Od południa przy nawie dobudowano kruchtę
stało się to zapewne w pierwszej połowie XIX stulecia. W roku 1872 nawę przedłużono ku zachodowi. Dzięki Liberacie Kochanowskiej w 1892 r. kościół został wyremontowany, dobudowano zakrystię, dzwonnicę i zachowane do dzisiaj ogrodzenie. Wnętrza świątyni nakrywają sklepienia niemal nowe wykonane zostały podczas remontu na początku XX wieku. Zachowało się jednak trochę gotyckich detali jest tu kamienny portal o profilowanych ościeżach prowadzący z kruchty do nawy, który niegdyś, zanim kruchtę dobudowano, zdobił południową elewację kościoła. W portalu wiodącym do starej zakrystii, dość zresztą skromnym, są bardzo stare drzwi okute żelazem, z gotyckim herbem Mokrskich „Jelita”. Jest tu także kamienna gotycka chrzcielnica, pochodzące z tego okresu figurki N.M.P. i św. Jana. Ołtarz główny pochodzi z drugiej połowy XVIII w., wykonany w stylu rokokowym, z wysuniętą ku przodowi mensą i kolumnami. W jego centralnej części znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, pochodzący z ok. 1700 r. Powyżej umieszczona jest rzeźba wyobrażająca Boga Ojca w otoczeniu aniołów. Wewnątrz świątyni znajdują się liczne epitafia i tablice pamiątkowe poświęcone ważnym dla tego terenu osobistościom. Wyposażenie kościoła pochodzi z późniejszego okresu. Obok kościoła znajduje się pochodząca z XIX w. murowana, czworoboczna dzwonnica z ostrosłupowym dachem.
Z ciekawostek związanych z tutejszym kościołem warto wspomnieć, iż w roku 1858 wzięli tutaj ślub rodzice Stefana Żeromskiego.

Cmentarz w Węgleszynie
Cmentarz parafialny, grzebalny, powstał w Węgleszynie niewątpliwie po 1812 roku, bo właśnie wtedy wiosną wyszedł dekret królewski: „aby pod karą 600 złotych wyczyszczono wszystkie groby z ciał i kości i przeniesiono je na cmentarz powszechny w pole i aby pod tąż samą karą nie ważono się więcej chować umarłych w grobach kościelnych”. Nastąpiło wyczyszczenie wszystkich grobów wokół kościoła, przewiezienie szczątków na cmentarz powszechny i pochowanie ich w jednym grobie z uroczystym nabożeństwie za umarłych. Plebanem w Węgleszynie był wówczas ksiądz Franciszek Ksawery Dunin.     

Rzeszówek
Zespół dworski z poł. XIX w.
W skład zespołu wchodzą: ruiny dworu wybudowanego w poł. XIX w., obora murowana wzniesiona w II poł. XIX w., spichlerz drewniany i park podworski. Obecnie właścicielem jest Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa.

Zakrzów

Młyn drewniany z lat trzydziestych XX w.

 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego